Tasavvur qiling: do‘stingiz mashina sotib olish uchun kredit olmoqchi, lekin doimiy daromadi yo‘q. Bank ikkilanyapti. Shunda do‘stingiz sizdan kafil bo‘lishingizni so‘raydi. Agar u to‘lay olmasa, to‘lash majburiyati sizga tushadi. Kafil bo‘lish aynan shuni anglatadi — qarz oluvchi bilan biror muammo yuz bersa, javobgarlikni o‘z zimmangizga olasiz.
Banklar bu usulni bejiz qo‘llamaydilar: kafillik ularning xatarlarini kamaytiradi. Oxirgi yillarda odamlar uy-joy, avtomobil yoki biznes uchun ko‘proq kredit olayotgani sababli, kafillarga ehtiyoj oshib boryapti. O‘zbekistonda iste’mol kreditlari bozori yildan-yilga o‘sib borayotgani sababli, ular mamlakatimizda katta mashhurlik qozonyapti.
Kafil nima qiladi va nima uchun javobgar?
Inson kafillik shartnomasini imzolayotganda, u aniq belgilangan majburiyatlarga rozilik bildiradi. Agar qarz oluvchi to‘lov qilishni to‘xtatsa, bank to‘g‘ridan-to‘g‘ri kafilga murojaat qilishi mumkin. Bu shunchaki so‘z o‘yini emas: hatto qo‘ng‘iroq qilib o‘tirmasdan ishni darhol sudga oshirib yuborishlari mumkin.
2025-yildan boshlab, banklar qarz oluvchi to‘lovni kechiktirgan har safar kafilni xabardor qilishga majbur bo‘lmaydi. Bu esa qarz rasman undirilayotgan paytdagina u haqda bilish mumkinligini anglatadi. Bundan tashqari, to‘lovlarning kechikishi haqidagi ma’lumotlar kafil o‘zi hech qanday qarz olmagan bo‘lsa ham, uning shaxsiy kredit tarixiga kiritiladi.
Qanday holatlarda kredit bo‘yicha kafil kerak bo‘ladi?
Ko‘p hollarda bu qarz oluvchining «zaif tomonlari» bor bo‘lganda kerak bo‘ladi. Masalan, u yaqinda ishga joylashgan, barqaror daromadga ega emas yoki ilgari kredit olmagan bo‘lsa. Ba’zan, agar summa katta bo‘lsa — aytaylik, ipoteka yoki avtomobil krediti, ayniqsa garovsiz bo‘lsa, kafil talab qilinadi.
