O‘sha paytda sensorli smartfonlar dunyoni endi-endi zabt etayotgan edi — iPhone 4S chiqishi o‘zi bir voqea bo‘ldi! Lekin bizda ko‘pchilik hali ham oddiyroq, hozirgi tushunchadagi smartfon bo‘lmagan telefonlardan foydalangan. To‘lov qilish yoki hisobni ko‘rish uchun USSD-so‘rov yuborish kerak edi. Kartadan kartaga pul o‘tkazishgacha esa yana bir necha yil bor edi.
Internet-to‘lovlarni birinchi bo‘lib tadbirkorlar ishlata boshladi. 2013-yilda O‘zbekistonda internet-ekvayring — kartadan onlayn to‘lovni real vaqt rejimida qabul qilish xizmati ishga tushdi. Shu tarzda internet-do‘konlar paydo bo‘la boshladi, kafelar esa yetkazib berish xizmatini yo‘lga qo‘ydi.
O‘sha yilda qo‘shni Rossiyada 19 mln dan ortiq odam onlayn-bankingdan foydalangan. Bizda esa mobil to‘lovlarning qulayligini atigi 56 ming kishi baholagan, xolos. Umuman, odamlar elektron to‘lovlarga uncha ishonmasdi. Banklar ham jismoniy shaxslar uchun mobil banking xizmatlarini juda faol rivojlantirmagan.
Kommunallarni qog‘ozsiz, odatdagidek to‘lab yurishimiz esa taxminan 10 yil oldin paydo bo‘lgan. Faqat u paytda bu ilova emas, YUPM sayti edi. O‘sha portal orqali kam sonli onlayn do‘konlarda sotiladigan narsalarga ham to‘lash mumkin bo‘lardi.
P2P, ya’ni kartadan kartaga pul o‘tkazishga mo‘ljallangan birinchi haqiqiy to‘lov ilovalari 2016-yilda ishga tushgan. O‘sha paytga kelib esa to‘lov tizimlarining mijozlari 1 mln dan oshdi.
Hozir telefonda yuzlab tovar va xizmatlarga bemalol to‘lov qilishingiz mumkin. Lekin o‘shanda tanlov juda kichik edi. Mobil aloqa, internet, TV, gaz va chiroq uchun to‘lash mumkin edi, xolos. Shunga qaramay, hisobni va tranzaksiyalar tarixini o‘zingiz tekshira olishingizning o‘zi ham katta qulaylik edi.
O‘zbekistonda fintexning gullagan davri
2017-yildan boshlab mamlakat iqtisodiyotida katta o‘zgarishlar boshlandi. Valyutaning qora bozori yo‘qolib ketganini ko‘pchilik eslaydi. Bu o‘zgarishlar bank sohasiga ham ta’sir qildi. QR-to‘lov paydo bo‘lgach, xaridor ham, sotuvchi ham terminalga kamroq bog‘liq bo‘lib qoldi.
2018-yilda onlayn mikroqarz ishga tushdi. O‘sha paytda to‘lov ilovalarini juda qulay deb bo‘lmasdi, beriladigan summalar ham kichik edi: 30 kunga ko‘pi bilan 1,7 mln so‘m berishardi. Hozir imkoniyatlar ancha keng — banklar qaytarish shartlari qulay bo‘lgan virtual kredit kartalarni chiqarishni boshladi. AVO bank ilovasi buning yaqqol misoli bo‘ladi. Unda 1 daqiqada 45 kungacha foizsiz davrga ega 100 mln so‘mgacha limitli AVO platinum kredit kartasini ochish mumkin.
Biz o‘rganib qolgan identifikatsiya esa faqat 2020-yilda paydo bo‘ldi. O‘sha yili ofissiz, to‘liq onlayn ishlaydigan ilk raqamli banklar ham ochildi — barcha operatsiyalar ilova orqali bajarila boshladi. Raqamlashtirish yanada ilgarilab ketdi, o‘sha yili mamlakatda elektron pul va hamyonlar paydo bo‘ldi.
Shu yillarda to‘lov servislar ham ancha qulay va universal bo‘lib ketdi. Turli banklarning kartalarini bitta ilovaga qo‘shish imkoniyati paydo bo‘ldi. Pul o‘tkazmalari komissiyasi kamaydi, ba’zi joylarda esa umuman yo‘qoldi. 2021-yilda yo‘l haqi uchun QR-to‘lov chiqdi. Keyin bu tizimga davlat xizmatlari ham qo‘shildi — soliq va jarimalarni to‘lash ancha osonlashdi. Xalqaro o‘tkazmalar ham paydo bo‘ldi.
Keyin ilovalar bunaqangi katta qadamlar bilan emas, ko‘proq kengayib rivojlandi. Moliyaviy ekotizimlar paydo bo‘ldi, yangi funksiyalar qo‘shildi. 2025-yilga kelib, tijorat banklari soni 30 tadan oshgan paytda, sodiqlik dasturlari, yetkazib berish xizmatlari va striming servislar bilan kollablar hamda keshbeklar odatiy narsaga aylandi.
To‘lov ilovalarining kelajagi
2015-yil bilan solishtirsak, O‘zbekistonda fintex juda uzoq yo‘l bosib o‘tdi: hozir to‘lov ilovalari aksariyat odamlarning telefonida bor. Endi ko‘pchilik Apple Pay va Google Pay ham bizda ishlashini kutyapti. Bu yaqin orada bo‘lishi mumkin — hukumat va banklar shaxsiy ma’lumotlar haqidagi qonunni yangilash ustida ishlayapti.
Markswebb’ning mobil banking bo‘yicha tadqiqotiga ko‘ra, odamlarga qulayroq ro‘yxatdan o‘tish, tez va mijozlarni sifatli qo‘llab-quvvatlash, yana xarajatlarni aniqroq tahlil qilib beradigan funksiyalar kerak. Raqamli davrda bunday ilovalar doim rivojlanib turishi kerak. Shunda hamma yutadi. Banklar sodiq, faol mijoz oladi, foydalanuvchilar esa yanada qulay moliyaviy yechimlarga ega bo‘ladi.
